Programma Professionalisering
‘Zonder effectmeting wordt toezicht een speelbal’
Effectmeting is een teken van kracht; het toezicht stelt zich hiermee kwetsbaar op. En onderschat de waarde van spontaan leren niet. Twee uitspraken tijdens het congres Leren loont van 10 november. Het motto van deze bijeenkomst: de theorie van vandaag is de praktijk van morgen.
Ruud van den Langenberg, milieucontroleur bij Stadstoezicht Rotterdam, is zichtbaar ontroerd wanneer hij de trofee van Handhaver van het Jaar in ontvangst neemt. Juryvoorzitter Jenny Thunnissen (inspecteur-generaal van de Inspectie Verkeer en Waterstaat) roemt zijn passie voor het vak en zijn gerichtheid op het bevorderen van naleefgedrag. ‘Ga praten met betrokken partijen, schrijven kan altijd nog’, zegt Van den Langenberg daarover.
Thunnissen reikt ook twee andere prijzen uit. De gemeente Hoorn krijgt de Projecttrofee voor Vernieuwend Toezicht voor haar aanpak van alcoholmisbruik onder jongeren. ROC Aventus wint de publieksprijs voor het project Afval Stoort Ons (ASO) in Apeldoorn, waarbij studenten medestudenten controleren. Thunnissen vertelt waarom het zo belangrijk is om een goede handhaver te zijn. ‘Eigenlijk zijn er twee vakken: het inhoudelijke vak en het handhaver zijn. De inhoud is bij inspectiemedewerkers doorgaans tot in de puntjes verzorgd. Handhaver zijn is een stuk lastiger. Vooral: hoe houd je anderen van je speelveld af?’
Levensbelang
De prijsuitreiking is een hoogtepunt van het congres Leren Loont. Daarvoor is al heel wat theoretische en praktische kennis gedeeld. Zo’n driehonderd leidinggevenden en medewerkers van inspectiediensten zijn op donderdag 10 november gekomen naar het stijlvolle Leerhotel Het Klooster in Amersfoort. De bijeenkomst is georganiseerd door de programma’s Effecten van Toezicht van de Inspectieraad en Handhaving en Gedrag van het Centrum voor Criminaliteitspreventie en Veiligheid.
De deelnemers krijgen eerst een korte film over inspecteur Erik te zien. Het is een première. De film maakt het belang duidelijk van het meten van het effect van toezicht: maak je effect zichtbaar. ‘Inspecteur is een achtenswaardig beroep, van levensbelang zelfs’, licht dagvoorzitter Paul Robben toe. Robben, professor bij het instituut Beleid & Management Gezondheidszorg van de Erasmus Universiteit Rotterdam, hamert op de waarde van effectmeting. ‘Anders wordt toezicht een speelbal van de politiek en andere organisaties.’
Teken van kracht
Een handig hulpmiddel is de nieuwe handreiking Effecten van Toezicht en Handhaving meten. Deze publicatie is bedoeld voor projectleiders die effectmeting opzetten en medewerkers die de meting uitvoeren. Gerrit van der Wal, inspecteur-generaal van de Inspectie voor de Gezondheidszorg, reikt de eerste exemplaren uit aan drie mensen uit het toezichtveld. ‘Als je niet meet, weet je ook niet’, benadrukt Van der Wal. ‘Effectmeting is nodig voor het verbeteren van je werk. De handreiking is een bewijs van een branche die zich emancipeert. Het is een teken van kracht om je kwetsbaar en toetsbaar op te stellen. Ook worden in de handreiking methodologisch stappen vooruit gezet.’
Wedloop
Er zijn twee gastcolleges tijdens het congres. Peter van der Knaap, directeur doelmatigheidsonderzoek bij de Algemene Rekenkamer, behandelt het fenomeen van de lerende organisatie en de betekenis van leren voor de praktijk van toezicht. Volgens Van der Knaap is leren bij inspecties een soort wedloop. ‘Want de geïnspecteerde leert ook.’ Hij wijst op het belangrijke onderscheid tussen spontaan en georganiseerd leren. ‘De lerende organisatie moet het eigenlijk hebben van het eerste.’
Leren vraagt om een doel, stimuli en interactie, vertelt Van der Knaap. ‘Er moet een rare spanning zijn tussen enerzijds dissonantie en dreiging en anderzijds luwte en veiligheid. Plezier staat daarbij centraal.’ Leren loont maar let op de valkuilen, is de boodschap van Van der Knaap. ‘Er komt nogal wat op de inspecteur af. Zorg dat dit leren niet in de weg staat. Leren moet de inspecteur juist helpen.’ Zijn tip: dood de spontaniteit niet. ‘Zet het doel voorop en begin ermee. Richt je niet op georganiseerd leren, maar haal alleen een paar barrières weg.’
Strenger straffen
Werken straffen om wetsovertredingen te voorkomen? Streng straffen is zelden of nooit de oplossing, stelt Henk Elffers, hoogleraar Empirische bestudering van de strafrechtpleging aan de Vrije Universiteit Amsterdam. ‘Een handhaver heeft de neiging om zich te focussen op de bestraffingskosten. Mijn stelling is dat de sociale of morele kosten meestal veel belangrijker zijn. Mensen willen hun sociale positie niet op het spel zetten of keuren een bepaalde overtreding sterk af.’
Elffers onderscheidt majoriteitsregels, zoals de meeste regels in het Wetboek van Strafrecht, en minoriteitsregels, zoals de identificatieplicht. ‘Bij majoriteitsregels helpt strenger straffen niet voor het gros van de mensen. Zij overtreden deze regels toch niet. Veel mensen hebben daarentegen weinig op met minoriteitsregels. Een straf werkt dan in theorie wel, mits die draconisch is. Dat gebeurt niet.’ De handhaver moet zich volgens Elffers steeds afvragen: hoe is de situatie? ‘Het verhogen van de bestraffingskosten geeft soms de doorslag, maar dikwijls niet. Vaker straffen kan voor een minderheid wel werken.’
Zichtbaar effect
De aanwezigen kunnen tijdens het congres deelnemen aan allerlei hoor- en werkcolleges. Er is voor elk wat wils. In de workshop van Simone N’Diaye-Van den Berg, beleidsmedewerker bij de Douane, staat een vraag centraal waarmee inspecties nogal worstelen: hoe effectief is handhavingscommunicatie? N’Diaye geeft de presentatie samen met Paulette van Ham, studente aan de Vrije Universiteit Amsterdam. De Douane heeft gemeten welk effect handhavingscommunicatie over namaakmerkartikelen heeft. Wat is de invloed op mensen met een retourtje Turkije via Eindhoven Airport? Een deel van de reizigers kreeg bij vertrek een flyer, een ander deel niet. In deze flyer benadrukt de Douane de pakkans. De Douane vertelt ook dat het is toegestaan om maximaal drie namaakproducten voor eigen gebruik mee te nemen.
Het effect is volgens N’Diaye heel zichtbaar. ‘De kennis van de regels nam enorm toe. Dat werkte afschrikwekkend. Onze controleurs namen veel minder vaak namaakproducten in beslag bij mensen die de flyer hadden gekregen.’ De handhavingscommunicatie heeft ook een minder gewenst effect, zegt N’Diaye. ‘Reizigers zijn beïnvloed om maximaal drie namaakartikelen naar huis te nemen. Ze wisten dat het is toegestaan.’ Conclusie van N’Diaye: handhavingscommunicatie leent zich vooral voor situaties met duidelijke regels over wat wel en niet mag. Zij heeft nog een tip: ‘Oriënteer je goed op de doelgroep, voordat je een effectmeting uitvoert. Neem er de tijd voor.’
Ontregelen
Rob van Dorp en Jan Schipper gaan in op de vraag: wat te doen als toezicht niet blijkt te werken? Zij zijn de docenten van De Interventie, een van de opleidingen van de gezamenlijke rijksinspecties. Volgens Schipper zoekt de professional altijd meteen naar een oplossing. ‘Dat is heel menselijk gedrag, zeker in een groep. Bij een hardnekkig probleem werkt een routineoplossing echter niet. Dan moet je vertrouwen op je ervaring en intuïtie. Het gaat om action learning.’
Van Dorp refereert aan de inzichten van onder meer Malcolm Sparrow en Mark Friedman. ‘Sparrow zegt: handhaaf alleen wanneer het werkt. Zoek anders een andere manier. Zijn kernboodschap is: bezint eer ge begint. Friedman raadt aan om niet uit te gaan van het probleem, maar van het maatschappelijke doel. Hij wijst op het samenspel met andere organisaties.’ Schipper besluit de workshop met: ‘Het leren van elkaar is erg belangrijk. Het is heerlijk om te ontregelen en ontregeld te worden.’