Programma Systeemtoezicht

Inleiding
Horizontaal toezicht en systeemtoezicht zijn twee vormen die bij verschillende rijksinspecties in ontwikkeling zijn of al worden toegepast. Beide vormen van toezicht hebben varianten. 
Om de varianten slimmer en effectiever toe te passen, is het belangrijk om van elkaars ervaringen en inzichten te leren. Hierdoor kunnen ze in gezamenlijkheid verder ontwikkeld worden en op een uniforme wijze toegepast worden. 

Horizontaal toezicht
Horizontaal toezicht is een samentrekking van horizontalisering en toezicht. Horizontalisering is de beweging naar een meer gezamenlijk (en meer gelijkwaardig) optreden van overheid en samenleving (‘civil society’). Waar maatschappelijke kwesties traditioneel eenzijdig vanuit de overheid hiërarchisch worden aangepakt (‘verticaal’), maakt de civil society gebruik van georganiseerd particulier initiatief. Dat laat de samenleving meer ruimte voor eigen verantwoordelijkheid.
Horizontaal toezicht gaat uit van het vertrouwensbeginsel en een meewerkende overheid naast het bedrijfsleven waar de overheid toezicht op houdt: de werkrelatie is horizontaal. Het vertrouwen is mede gebaseerd op (bedrijfseigen) kwaliteitssystemen. De afspraken over de samenwerking worden in een convenant vastgelegd, waarbij aandacht is voor het creëren van win-win situaties. Wederzijdse informatieverstrekking, partnerships van kennisuitwisseling, alsook (als er aanleiding voor is) monitoring van bedrijfsactiviteiten, zijn dan afdoende om naleving te consolideren en een vinger aan de pols te houden. 

Systeemtoezicht 
Bij systeemtoezicht richt de overheid het toezicht op effectiviteit van de kwaliteit-/beheersystemen en meer specifiek op de strategie, procedures en de documentatie van meetresultaten en gepleegde interventies bij afwijkingen. Dit toezicht heeft veelal de vorm van periodieke (administratieve) inspecties. Het toezicht is dus niet gericht op het controleren van de naleving van individuele regels, zoals dat bij repressief toezicht het geval is. Overigens geldt dat het vertrouwen van de overheid in een bedrijf bij systeemtoezicht nog steeds is gebaseerd op controle. 

Samenhang en verschillen tussen horizontaal en systeemtoezicht
Horizontaal toezicht en systeemtoezicht hebben overeenkomsten en verschillen. Zij komen overeen omdat in beide vormen het vertrouwensbeginsel een rol speelt en de kwaliteitssystemen of vormen van privaat toezicht een belangrijke rol vervullen om als overheid toezicht te kunnen houden. Het verschil is echter dat bij systeemtoezicht het vertrouwen in een goede naleving is gebaseerd op periodieke controles van het systeem (controlegericht). Bij horizontaal toezicht is dit vertrouwen gebaseerd op samenwerking en afspraken (relatiegericht), ondersteund door monitoring (‘reality checks’) als daar aanleiding voor is.
Bij zowel horizontaal als systeemtoezicht is de vraag: als de ene (rijks)inspectie zich baseert op bedrijfseigen systemen en/of vertrouwen bij een bedrijf, wat betekent dit dan voor andere (rijks)inspecties? Kan de ene rijksinspectie een bedrijf wel vertrouwen en een andere niet? Of noopt dit tot gezamenlijk optrekken? Deze en andere vragen maken duidelijk dat een meer gezamenlijke ontwikkeling van deze instrumenten binnen de Inspectieraad op zijn plaats is.

Horizontaal toezicht en systeemtoezicht doen recht aan de eigen verantwoordelijkheid van de onder toezichtgestelde bedrijven en instellingen. Bij deze twee vormen van toezicht is er sprake van respectievelijk georganiseerd en gecontroleerd vertrouwen. Al dan niet door middel van audits en/of reality checks vormt de toezichthouder zich een beeld van de mate waarin genoemde eigen verantwoordelijkheid door bedrijven / instellingen wordt genomen.

Doel programma horizontaal en systeemtoezicht
Diverse rijksinspecties passen verschillende vormen van horizontaal en systeemtoezicht toe. Binnen het programma horizontaal en systeemtoezicht wordt gewerkt aan een gemeenschappelijk begrippenkader en een leidraad horizontaal en systeemtoezicht, die resulteren in een handleiding horizontaal en systeemtoezicht, die alle rijksinspecties kunnen gebruiken. Streven is hierbij om naar de onder toezichtgestelden uniform op te treden bij het toepassen van deze vormen van toezicht. Daarnaast wordt door middel van pilots onderzocht, op welke wijze rijksinspecties gezamenlijk kunnen optreden bij het toepassen van horizontaal en systeemtoezicht (verbreding (bestaande) convenanten).

Het doel blijft om de risico’s in de maatschappij zoveel mogelijk te beperken door de naleving van relevante wet- en regelgeving te bevorderen. Door het toepassen van horizontaal toezicht en systeemtoezicht kunnen de rijksinspecties de controlelast voor goed presterende bedrijven / instellingen, die expliciet hun verantwoordelijkheid nemen en het geboden vertrouwen niet schaden, verminderen en de beschikbare capaciteit in toenemende mate inzetten op slecht presterende bedrijven / instellingen.