Meerjarenprogramma "Effecten van toezicht"

2010

Mythes in toezicht en beleid
Op 11 november 2010 organiseerde het meerjarenprogramma "Effecten van Toezicht" samen met het professionaliseringsprogramma Handhaving en Gedrag haar jaarlijks congres met als titel “Mythes in beleid en toezicht”, over de verbinding tussen wetenschap, beleid en handhaving & toezicht. Bijna 300 deelnemers waren op deze regenachtige dag in de Van Nelle Fabriek in Rotterdam aanwezig. Op het congres kwamen handhavingstheorie en - praktijk samen. Op het programma stonden klassieke presentaties, en veelal interactieve workshops. Er was volop ruimte voor informatieoverdracht en dialoog.

Het ochtendgedeelte was uitgebreid aandacht aan het thema van de dag, de mythes in beleid, wetgeving en toezicht”. Er waren drie sprekers uitgenodigd: Als eerste prof.dr. Henriëtte Prast, hoogleraar Persoonlijke Financiële Planning aan de Universiteit van Tilburg, die sprake over mythen in beleid. De volgende spreker was prof.dr. Gert-Jan Veerman, hoogleraar Wetgeving en Wetgevingskwaliteit aan Maatstricht University, die de mythen in wetgeving aan de orde stelde. Enkele wetenswaardigheden uit beide presentaties: 

• Een mythe is een ten onrechte aangenomen waarheid. 
• Beleid gaat uit van de rationele mens, daarom werken financiële prikkels vaak niet zoals verwacht. 
• Wetgeving is sturen in de mist, en ook experimenteel.
• Ex-ante evaluaties/voorspellingen zijn moeilijk, het toeval speelt een grote rol.
• Wetten zijn het resultaat van onderhandelingen, woorden in wetteksten worden verschillend toegepast in de praktijk en vergen interpretaties.       

Klik hier om de presentatie van Henriëtte Prast te downloaden.
Klik hier om de presentatie en hier om de tekst van de presentatie van Gert-Jan Veerman te downloaden.

Paul Robben over de mythen van het toezicht

De derde spreker was prof. dr. Paul Robben, bijzonder hoogleraar Effectiviteit van toezicht op de kwaliteit van de gezondheidszorg aan Erasmus Universiteit Rotterdam. Paul sprak over de mythen in toezicht. Volgens Paul zijn mythes nodig om te geloven in het effect van ons werken. Hij onderscheid vier  verschillende mythes binnen toezicht, die hij ook weer weerlegt: 1. systeemtoezicht is effectief en efficiënt, 2. inspecteurs werken uniform, 3. modern toezicht is risicogestuurd, 4. toezicht is onafhankelijk.

1. De eerste weerlegging betreft het systeemtoezicht, dat is volgens Paul pas effectief en efficiënt als het leidt tot een kostenbesparing en minder toezichtlasten onder strikte condities. Systeemtoezicht is niet altijd mogelijk, slechts in een aantal domeinen en stelt hoge eisen aan het interne kwaliteitssysteem. Systeemtoezicht is geen slecht concept maar je moet goed nagaan of het past. 
2. Over de werkwijze van inspecteurs het volgende: Inspecteurs werken juist niet uniform, ze hebben soms een discretionaire bevoegdheid en dit betekent per definitie geen uniformiteit, maar vrijheid in gebondenheid. 
3. Lastig, dat is volgens Paul risicogestuurd toezicht. Risico's zijn een containerbegrip, een goede risicoanalyse is lastig en stelt hoge eisen, en een perfect systeem bestaat (nog) niet. Risicoanalyses zijn geschikt voor veel instellingen en bedrijven maar niet voor individuen. Bij risicoanalyse gaat het meer om het debat dan om het krijgen van sluitende oplossingen.
4. Niet toezicht is onafhankelijk, maar de oordeelsvorming. Inspecties zijn immers onderdeel van de overheid en vervullen hun rol ook als een deel van de overheid, de relatie inspectie en minister is gevoelig.
Paul geeft de volgende adviezen mee: De houding van leidinggevenden is essentieel, zij moeten niet alleen naar de productie kijken maar zeker ook naar de ontwikkeling van medewerkers. Richt een evaluatie traject in, en betrekt medewerkers/inspecteurs hierbij. Volg cursussen, lees (wetenschappelijke) literatuur over toezicht, ga naar congressen. En tot slot: zorg voor interactie tussen wetenschap en de toezicht praktijk.

Klik hier om de presentatie en hier om de tekst van Paul Robben te downloaden.

Na de laatste ochtend presentatie was het tijd voor de uitreiking van de VT-trofee, voluit de Vernieuwing Toezicht Trofee. De trofee is een initiatief van de gezamenlijke rijksinspecties en VIDE, en werd uitgereikt door de jury-voorzitter prof. dr. Heinrich Winter. 
De winnaar is geworden de provincie Noord Brabant met het project Systeemgericht Toezicht. De jury noemt in haar juryrapport de gekozen aanpak een mooi voorbeeld van Vernieuwing Toezicht. Het project is elegant en zorgvuldig uitgewerkt. Het werkt lastenverminderend want het sluit aan op de systemen van de bedrijven. Bedrijven moeten zich kwalificeren voordat ze tot deze aanpak worden toegelaten. Het project is een moderne vorm van toezichtsuitoefening die helemaal past bij de tijdgeest.

De meer dan trotse winnaars

Lees hier welke andere projecten genomineerd waren en om het volledige juryrapport te downloaden. 

Op het middagprogramma stonden presentaties vanuit de programma’s Handhaving en Gedrag, Effecten van Toezicht, en diverse universiteiten. Hieronder staan de omschrijvingen van de workshops, zoals die vooraf door de workshopleiders is aangeleverd. Elke beschrijving wordt afgesloten met een link om de uiteindelijke presentatie te downloaden. 

Let op: Op dit moment zijn nog niet alle presentaties beschikbaar. Zo gauw we een presentatie binnen hebben, worden deze geplaatst.

Normen en waarschuwingen
Bas van den Putte en Djoerd de Graaf, resp. communicatiewetenschapper aan de UvA en senior onderzoeker bij SEO Economisch Onderzoek.

Communicatie is een veel gebruikt instrument om regelnaleving te stimuleren. Vooral in de handhaving van verkeersregels worden regelmatig grootschalige beïnvloedingscampagnes ingezet. Denk aan campagnes gericht op bijvoorbeeld het stimuleren van fietsen met adequate verlichting en het opvolgen van de maximum snelheid. Maar ook op andere terreinen, zoals het op tijd doen van belastingaangifte, wordt communicatie ingezet om regelnaleving te bevorderen. Over de effecten daarvan is nog maar weinig bekend. 
Onderzocht is welke elementen in een communicatieboodschap het meest effectief zijn. Betreft het normatieve elementen, afschrikwekkende elementen, of een combinatie daarvan?

Klik hier om de presentatie te downloaden..

De rol van rechtvaardigheidsbeleving bij naleving
Peter Verboon, universitair docent Psychologie aan de Open Universiteit Nederland

Uit veel wetenschappelijk onderzoek is naar voren gekomen dat mensen die onrechtvaardigheid door een autoriteit ervaren, minder geneigd zijn om de regels daarvan na te leven. Recent onderzoek laat eveneens zien dat de rechtvaardigheidbeleving invloed kan hebben op de effectiviteit van andere factoren die met regelnaleving worden geassocieerd, zoals sanctiedreiging. 
In de workshop wordt een kort overzicht gegeven van de wetenschappelijke kennis op het terrein van rechtvaardigheid en regelnaleving. Daarnaast bespreken we in hoeverre wetenschappelijke onderzoeksmethoden geschikt zijn om de vragen die zich in de praktijk van de handhaving voordoen, te beantwoorden.

Klik hier om de presentatie te downloaden..

Citizen complain mechanism in China
Judy van der Graaf (MSc) en Cheng Xiang (PhD student) at Netherlands China Law Centre.

The Netherlands China Law Centre studies the functioning of law and regulation in the context of greater China, thereby contributing to closing the gap on understanding regulation in non-Western contexts and the ability to compare developments with Western countries. 
In this workshop we will give an example of one of our studies which is aimed at understanding the functioning of the citizen complaint mechanism in China. The research is focused on gaining knowledge on how citizens' pollution grievances are developed into complaints and how environmental authorities handle such complaints. A topic also of relevance to the Netherlands as a recent Ombudsman report has made clear. 
 
Klik hier om de presentatie te downloaden..

Vertrouwen in toezicht
Dr.ir. Frédérique Six MBA, werkzaam aan de VU bij de afdeling Bestuurswetenschappen.

In deze workshop staat het huidige debat over de rol van vertrouwen in toezicht centraal. Frédérique Six onderbouwt de volgende uitspraken:

• Gezien de kenmerken van toezichtrelaties, spelen vertrouwen en wantrouwen onvermijdelijk een rol in die relatie.
• Controle en vertrouwen kunnen samengaan in één relatie. Controle kan vertrouwen versterken mits aan voorwaarden wordt voldaan.
• Een vertrouwensbenadering in toezicht maakt dynamisch onderscheid tussen betrouwbare en onbetrouwbare geïnspecteerden.
• Toezicht gebaseerd op verantwoord vertrouwen zal meestal tot betere resultaten leiden dan toezicht op basis van controle.
• De voordelen van toezicht gebaseerd op vertrouwen liggen vooral in betere naleving door geïnspecteerden en een hogere legitimiteit van de overheid, en niet zozeer bij minder ambtenaren en lagere objectieve administratieve lasten voor geïnspecteerden.      

Wat vind jij van deze uitspraken? Wat vind je van de geschetste vertrouwensbenadering? Onder welke voorwaarden zou dit kunnen werken? Welke voorbeelden in de praktijk zijn er die (delen van deze) benadering al toepassen?

Klik hier om de presentatie te downloaden..

Ervaring met effectmeting bij de arbeidsinspectie en Inspectie werk en inkomen
Rolf Spijkerman en Cor van Leeuwen, resp. senior onderzoeker bij de Arbeidsinspectie en projectleider bij Inspectie Werk en Inkomen.

In deze workshops willen we kort twee pilots de revue laten passeren:  1. Wat is het effect van publiciteit (IWI)? 2. Wat bereiken we in termen van bewustzijn, gedrag, houding en handelen bij bedrijven met onze instrumenten (Arbeidsinspectie)? 
We gebruiken deze pilots om met elkaar in gesprek te komen over effectmeten en waar we daarbij in de praktijk tegen aan lopen. Hebben we het allemaal over hetzelfde als we het over effecten hebben? Wat zijn effecten? Hoe meet je effecten? Welke effecten meet je? Waar schrijf je de effecten aan toe? Moeten we wel zoveel energie steken in effectmeten? Kunnen we niet gewoon beter ons werk doen? Waarom is effectmeten eigenlijk zo belangrijk? Voor wie meten we effecten? 
Allemaal (misschien) vanzelfsprekende vragen die terug blijven komen en een spannende discussie kunnen opleveren. De pilots als startpunt om met elkaar hierover van gedachten te wisselen en in gesprek en discussie te gaan. 
De titel van dit congres verwijst naar mythes. Aan welke mythe moeten we dan eigenlijk denken? Misschien de draad van Ariadne? Hebben we de goede draad te pakken om uit het labyrint te komen? 

Klik hier om de presentatie te downloaden..

Suïcide en meldingsplicht
Annemiek Huisman die werkzaam is als klinisch psycholoog aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Nederland is een van de weinige landen in de wereld waar toezicht wordt gehouden op de kwaliteit van suïcidepreventie in de geestelijke gezondheidszorg. Dit toezicht vindt plaats door middel van een meldingsprocedure aan de Inspectie voor de Gezondheidszorg, met als doel de kwaliteit van zorg te waarborgen en te verbeteren. In het promotieonderzoek van Annemiek Huisman is het functioneren van de meldingsprocedure voor het eerst geëvalueerd. In deze werkshop vertelt zij meer over haar onderzoek en gaat zij in gesprek over effectieve manieren van toezicht houden.
Huisman evalueerde de meldingsprocedure aan de hand van internationale richtlijnen voor de behandeling van suïcidaliteit, dossieronderzoek van 505 suïcidemeldingen aan de inspectie en persoonlijke interviews met hulpverleners, eerste geneeskundigen en inspecteurs. Op basis van de onderzoeksresultaten deed zij de volgende aanbevelingen:

• meer duidelijkheid voor melders over het doel en de consequenties van het melden van een suïcide;
• minder focus door de inspectie op individuele suïcidemeldingen;
• en het starten met het systematisch verzamelen van gegevens en kennis over de suïcides in de GGZ. 
  hierdoor nemen hopelijk schuldgevoelens van behandelaren uit de GGZ af en kunnen hulpverleners en GGZ- instellingen meer van elkaar leren.     

Klik hier om de presentatie te downloaden.

Naming en shaming: is het een oplossing, en voor welk probleem?
Judith van Erp, senior onderzoeker bij de sectie Criminologie aan de EUR

Steeds meer toezichthouders publiceren toezichtinformatie met naam van de betrokkene, in inspectierapporten, registers, sanctiepublicaties, of zwarte lijsten. In de volksmond wordt hiervoor vaak de term “naming en shaming” gebruikt. Naming en shaming wordt soms bepleit als manier om consumenten te beschermen; anderen zien de kracht vooral in de afschrikwekkende werking ervan, weer anderen waarschuwen voor reputatieschade, en toezichthouders hanteren juist het argument van verantwoording en transparantie. 
In deze workshop staat de vraag centraal met welk doel openbaarmaking kan worden ingezet, en welke effecten mogen worden verwacht in welke omstandigheden.

Klik hier om de presentatie te downloaden.

Waarom worden regels overtreden? Over ontwijkgedrag en normconflicten
Bauke Steenhuisen werkzaam als doctor Policy/Organization/Law & Gaming aan de TU Delft.

Toezichthouders gaan structureel voorbij aan de oorzaak van normconflicten en normafwijkingen. Deze workshop confronteert het toezicht met nieuwe wetenschappelijke bevindingen over de wijze waarop ondertoezichtstaanden dagelijks met normconflicten omgaan. Dit gaat om conflicten tussen de normen van verschillende toezichthouders en andere normstellende instanties. Hoe handelen ondertoezichtstaanden bij conflicten? Welke effecten heeft toezicht daarop? Hoe kunnen toezichthouders hun interventiestrategieën hierop aanpassen?

Klik hier om de presentatie te downloaden.

Met andere ogen: Kijkje in de keuken van gedragswetenschap
Drs. Joyce Croonen en drs. Liza Luesink beide specialist Behavioral Change bij de Belastingdienst. 

Misschien heb je het nog nooit zo bekeken, maar met beleid en toezicht streef je als het goed is uiteindelijk gedragsbeïnvloeding na. Het is de bedoeling dat het beleid leidt tot een bepaalde verandering in de uitvoering en dat je met toezicht ervoor zorgt dat regels niet overtreden worden. Maar wanneer zijn al deze inspanningen nu effectief? 
Aan de hand van praktijkvoorbeelden gaan we in op hoe het goed of juist mis kan gaan. Je leert op een andere manier kijken naar de wereld om je heen en je krijgt inzicht in de processen erachter. De volgende onderzoeksvragen komen tijdens de workshop ter sprake:

• Hoe zet je mensen per brief tot actie aan?
• Wat kan er beter in het handhavingsproces?
• Welke doelen zorgen ervoor dat je meer informatie opneemt uit deze workshop?     

Klik hier om de presentatie te downloaden.

Handhaving bij jongeren in het verkeer
Ron Berkhout die werkzaam is als docent/onderzoeker aan de Politieacademie.

In opdracht van het Regionaal Orgaan Verkeersveiligheid Gelderland heeft de Politieacademie, in samenwerking met de Gelderse politiekorpsen, onderzoek gedaan naar gerapporteerde effecten van diverse handhavinginstrumenten. Daarbij werd gekeken naar aankondiging en zichtbaarheid van verkeerscontroles, straffen en belonen, bejegening en het geven van informatie. In het bijzonder werd gevraagd naar effecten op aandacht en gedrag ten aanzien van snelheid en alcohol. Daarbij werd onderscheid gemaakt tussen jongere en oudere verkeersdeelnemers. 
In de workshop worden de resultaten gepresenteerd en is er gelegenheid te discussiëren over mogelijkheden van handhaving in het verkeer in de toekomst.

Klik hier om de presentatie te downloaden.

Kennis en meningen over (het meten van) effecten van toezicht
Dr. Marielle Klerks, inspecteur van het Onderwijs en programmacoördinator 'Effecten van toezicht'

In deze workshop staan de (eerste) resultaten centraal van het onderzoek naar de kennis en meningen van inspecteurs over effecten van toezicht, en het meten van die effecten. Het onderzoek is in het voorjaar van 2010 uitgevoerd binnen twaalf rijksinspecties. Met een respons van 73% geven de resultaten een bijzondere kijk in de wereld van de inspecteur. 
In de workshop worden niet alleen resultaten gepresenteerd, maar ook bediscussieerd. Met deelname aan deze discussie levert u een bijdrage aan de (verdere) interpretatie van de resultaten. 
Het onderzoek naar de kennis en meningen van inspecteurs over effecten van toezicht, en het meten van die effecten heeft onder meer als doel: het genereren van kennis om in het meerjarenprogramma “Effecten van toezicht” doelgerichter activiteiten uit te voeren. 
Kennis waarmee we ook de deelnemende inspecties, suggesties op maat aan de hand doen voor de (cultuur)verandering die binnen de inspectie nodig is richting effectief toezicht. Als handvatten hierbij fungeren de profielen waarnaar we op zoek gaan, profielen die de inspecteurs typeren qua kenmerken, kennis en meningen over effecten van toezicht en het meten van die effecten. 

Klik hier om de presentatie te downloaden.

Cameratoezicht: beter, slimmer, effectiever
Sander Flight, onderzoeker en senior adviseur op het gebied van veiligheid voor overheden bij DSP-groep.

Cameratoezicht is een vorm van toezicht. Het ziet toe op potentiële overlastgevers of criminelen en is bedoeld om menselijk gedrag in de gewenste richting bij te sturen. Cameraprojecten worden echter gebouwd door specialisten die dit ingewikkelde en specialistische instrument technisch kunnen doorgronden. Daardoor verschuift de oorspronkelijke doelstelling van gedragsbeïnvloeding vaak naar de achtergrond. 
In deze workshop doen we daarom eerst een stap terug: we vragen ons af waarom we die camera's ook alweer nodig vonden. Diverse doelstellingen passeren de revue. Daarna doen we een stap vooruit en kijken we hoe de stand van zaken nu is. Werkt het? Worden de doelen bereikt? Diverse evaluaties worden behandeld inclusief een paar gezaghebbende meta-evaluaties uit binnen- en buitenland. Tot slot zetten we nóg een stap vooruit en werpen een blik op de nabije toekomst. Hoe kunnen we zorgen dat cameratoezicht beter, slimmer en effectiever wordt? 
Dit wordt een actieve workshop (mits het aantal deelnemers dit toelaat). Je gaat zelf aan de slag met een aantal vragen en we proberen gezamenlijk antwoorden te formuleren. Na afloop heb je geleerd dat de vraag 'Werkt cameratoezicht?' niet interessant is. Het gaat om de vraag 'Hoe werkt cameratoezicht?'

Klik hier om de presentatie te downloaden.

Hoort wie klopt daar? Effect van onaangekondigd toezicht door de IGZ
Dr. Corry Ketelaars, senior onderzoeker en Yvonne Grul, inspecteur bij de IGZ.

In deze workshop presenteert de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) de resultaten van een onderzoek naar het effect van onaangekondigde toezichtbezoeken op de beoordeling van de kwaliteit van zorg. 
De IGZ kondigt haar toezichtbezoeken meestal van tevoren aan. In toenemende mate ervaart zij (en andere inspectiediensten) maatschappelijke, politieke en interne druk om toezichtbezoeken niet aan te kondigen. 
In het kader van dit onderzoek hebben inspecteurs onaangekondigde en aangekondigde inspectiebezoeken gebracht bij 18 verpleeg- en verzorgingshuizen Met een gestandaardiseerd instrument zijn risicoaspecten in beide bezoeken gemeten. Bovendien zijn inspecteurs en locatiemanagers van de verpleeg- en verzorgingshuizen geïnterviewd over hun opvattingen en ervaringen met het onaangekondigd toezicht.
Tijdens de workshop presenteert de IGZ de resultaten van het onderzoek, dat in het voorjaar 2010 is uitgevoerd. Vervolgens bediscussiëren we op welke wijze onaangekondigd toezicht het meeste effect kan hebben.

Klik hier om de presentatie te downloaden.

Een humoristische mythe….?